Ý nghĩa hoa thược dược trong văn hoá phương Đông
Có những loài hoa đẹp theo kiểu khiến người ta phải ngoái nhìn lần thứ hai. Thược dược không như vậy. Nó đẹp theo cách của một người phụ nữ bước vào phòng mà không cần lên tiếng — chỉ đứng đó, và cả căn phòng tự khẽ điều chỉnh nhịp thở của mình.
Tôi cắm hoa ở Hà Nội đã bảy năm. Mỗi mùa đông, khi những bó thược dược đầu mùa từ Tây Tựu, Mê Linh về tới xưởng, tôi vẫn có cái cảm giác như gặp lại một người bạn cũ — người bạn không nói nhiều nhưng nhớ rất kỹ mình là ai.
Một loài hoa được người Á Đông đặt tên hai lần
Trong tiếng Hán, thược dược viết là 芍藥. Chữ "thược" mang nghĩa nhẹ nhàng, êm ái; chữ "dược" lại là thuốc. Người xưa nhìn loài hoa này và thấy hai thứ song song: vẻ đẹp và sự chữa lành. Đó là một cách đặt tên rất Á Đông — không tách rời cái đẹp khỏi công năng, không tách rời nghệ thuật khỏi đời sống.
Người Trung Hoa cổ gọi mẫu đơn là "hoa vương" còn thược dược là "hoa tướng". Vương và tướng đứng cạnh nhau trong vườn ngự uyển nhà Đường, mỗi loài giữ một dáng riêng. Mẫu đơn lộng lẫy, đầy đặn, thuộc về quyền lực. Thược dược thanh thoát, có cuống dài, hoa hơi nghiêng — thuộc về sự khiêm cung có học thức.
Sự phân vai ấy không phải ngẫu nhiên. Nó nói lên rất nhiều về cách văn hoá phương Đông sắp xếp cái đẹp: luôn có thứ tự, luôn có lễ nghi, và luôn có chỗ cho cái đẹp lặng lẽ đứng bên cạnh cái đẹp rực rỡ mà không bị lu mờ.
Thược dược trong thơ Đường: hoa của lời tiễn biệt
Bài thơ làm tôi nhớ nhất khi nói tới ý nghĩa hoa thược dược là "Thược dược" của Hàn Dũ và đặc biệt là tứ "Tương tống Tần thược dược" — hoa thược dược trao nhau lúc chia tay ở đất Tần. Người Trung Hoa xưa có tục tặng thược dược cho người sắp lên đường. Chữ "thược" (芍) đọc gần âm với "ước" (約) — lời hẹn. Tặng một nhành thược dược tức là gửi theo một lời hứa sẽ gặp lại.
Vương Duy, Lưu Vũ Tích cũng từng nhắc tới loài hoa này trong những bài thơ về vườn xuân, về buổi tàn xuân khi mẫu đơn đã rụng và chỉ còn thược dược nở muộn — "tướng" ở lại sau khi "vương" đã đi. Có một cái buồn rất đẹp ở đó: thược dược là loài hoa của những gì đến sau, của những người ở lại, của sự thuỷ chung không ồn ào.
Trong cách hiểu này, ý nghĩa hoa thược dược không phải là hoa của tình yêu say đắm. Nó là hoa của lòng biết ơn — biết ơn vì đã gặp, biết ơn vì đã được ở cạnh, và biết ơn cả khi phải rời xa.
Tranh tĩnh vật Nhật và cái nhìn "wabi" về thược dược
Người Nhật gọi thược dược là shakuyaku (芍薬). Có một câu thành ngữ rất nổi tiếng để mô tả vẻ đẹp người phụ nữ Nhật: "Tateba shakuyaku, suwareba botan, aruku sugata wa yuri no hana" — đứng như thược dược, ngồi như mẫu đơn, dáng đi như hoa loa kèn.
Để ý vị trí của thược dược: khi đứng. Nghĩa là vẻ đẹp của loài hoa này được nhìn thấy rõ nhất ở dáng vươn lên, ở cuống hoa dài và thẳng, ở cách cái đầu hoa hơi cúi xuống một chút như đang lắng nghe. Đó là tư thế của người biết mình đẹp nhưng không phô.
Trong tranh tĩnh vật của các hoạ sĩ Nihonga thế kỷ 19-20 như Hayami Gyoshu hay Kobayashi Kokei, thược dược thường được vẽ trên nền trống. Không bình hoa cầu kỳ, không phụ kiện, đôi khi chỉ một cành đặt ngang trên tờ giấy washi. Cái đẹp được đặt trong không gian âm — ma (間) — khoảng trống giữa các vật. Người Nhật hiểu rằng thược dược không cần nhiều bạn diễn. Cho nó một khoảng lặng, nó sẽ tự kể chuyện.
Đây cũng là điều tôi học được khi cắm hoa: thược dược không hợp với những bó dày đặc. Nó cần khoảng thở. Một bình ba bông, năm bông, cuống cao thấp lệch nhau, là đủ.
Màu sắc và tầng nghĩa: mỗi sắc một câu chuyện
Florist nào cũng biết thược dược có dải màu rộng nhất nhì trong các loài hoa cắt cành. Nhưng trong văn hoá phương Đông, không phải màu nào cũng mang cùng một thông điệp.
- Thược dược trắng: sự tinh khiết và lòng thành kính. Người Nhật dùng trong các nghi lễ trà, đặc biệt là chabana — cắm hoa cho trà thất. Trắng ở đây không phải tang tóc mà là sự rỗng lặng.
- Thược dược hồng phấn: lòng biết ơn dịu dàng. Đây là sắc tôi hay khuyên khách Hà Nội chọn khi tặng mẹ, tặng cô giáo cũ, tặng người phụ nữ đã giúp mình trong một quãng đời.
- Thược dược hồng đậm và đỏ: lời hẹn ước, đôi khi là tình yêu thầm kín. Trong thơ Đường, thược dược đỏ thường xuất hiện trong các bài về biệt ly nam nữ.
- Thược dược vàng và cam: hiếm hơn, mang nghĩa thịnh vượng và may mắn — gần với cách người Hoa nhìn cúc đại đoá nhưng nhẹ hơn.
- Thược dược tím: sự cao quý, đôi chút u hoài. Hợp với không gian sách vở, phòng làm việc của người lớn tuổi.
Tôi từng có một vị khách lớn tuổi, mỗi năm chỉ đặt đúng một bó: bảy bông thược dược trắng, cắm trong bình gốm Bát Tràng nâu, đặt trên bàn thờ vợ. Ông không nói nhiều. Nhưng năm nào tôi cũng nhớ đến hẹn mà gọi điện trước hai ngày.
Gợi ý từ Wici Flower
Wici Blue 23 — Sương Xanh Tinh Khôi · hồng. Mẫu này hợp với sinh nhật, lời cảm ơn hay một dịp cần cảm giác trong trẻo, mềm mại ngay từ ánh nhìn đầu tiên.
Wici Flow 12 — Hồng Thơ Mộng · hồng phấn. Kiểu phối màu này thường được khách chốt nhanh vì nhìn vừa dày form, vừa có cảm giác giàu cảm xúc và rất đáng nhớ.
Thược dược ở Hà Nội: một loài hoa Tết rất riêng
Người Hà Nội cũ có một danh sách hoa Tết khá cố định: đào, thuỷ tiên, violet, lay-ơn, và thược dược. Trong đó, thược dược là loài có dáng "phố" nhất — không quê mùa như lay-ơn, không quý phái xa cách như thuỷ tiên, không rực rỡ ồn ào như đào. Nó vừa đủ.
Thược dược ở Tây Tựu, Nhật Tân, Mê Linh bắt đầu cho hoa đẹp từ giữa tháng Chạp đến hết tháng Giêng âm lịch. Bông to bằng nắm tay, cuống mập, lá xanh đậm. Người bán hoa rong gánh thược dược đi qua các phố Hàng Bài, Bà Triệu vào sáng sớm — hình ảnh ấy giờ hiếm hơn, nhưng vẫn còn.
Một mẹo nhỏ khi chọn thược dược cắm Tết:
- Chọn nụ đã hé nhẹ, thấy được một lớp cánh ngoài cùng. Nụ quá kín thường không nở hết.
- Bóp nhẹ phần nụ, thấy mềm như quả mận chín là được. Cứng quá sẽ "câm" — không bung được cánh.
- Cuống phải còn xanh, không thâm đen ở gốc. Đó là dấu hiệu hoa mới cắt.
- Cắm trong nước sạch, thay nước mỗi ngày. Thược dược uống nhiều nước hơn ta tưởng — một bình bảy bông có thể cạn nửa lít nước trong hai mươi tư giờ.
Khi nào nên tặng thược dược
Đây là phần tôi hay được hỏi nhất ở xưởng. Hoa hồng dành cho tình yêu, cúc dành cho sự kính trọng, mẫu đơn dành cho phú quý — vậy thược dược dành cho ai?
Câu trả lời của tôi, sau nhiều năm: thược dược dành cho những mối quan hệ đã đi qua giai đoạn cần chứng tỏ. Tặng mẹ sau một năm bà ốm và đã khoẻ lại. Tặng người bạn thân vừa sinh con đầu lòng. Tặng một người thầy đã nghỉ hưu. Tặng chính mình vào ngày sinh nhật năm ba mươi tuổi.
Nó không phải loài hoa của bắt đầu. Nó là loài hoa của sự tiếp tục — của những gì đã đủ sâu để không cần lời.
Một chút về cách cắm
Nếu bạn cắm thược dược ở nhà, vài gợi ý từ xưởng:
- Bình thấp, miệng rộng vừa, gốm mộc hoặc thuỷ tinh trong. Tránh pha lê cắt cạnh — quá ồn so với hoa.
- Cắt vát cuống dưới vòi nước chảy, ngâm cả cành vào nước ấm khoảng năm phút rồi mới cắm. Thược dược rất nhạy với bọt khí trong mạch dẫn.
- Bỏ hết lá phần ngập nước. Lá thược dược thối rất nhanh, làm đục nước và khiến hoa cụp sớm.
- Đặt nơi thoáng, tránh nắng trực tiếp và tránh quạt thổi thẳng vào. Thược dược nở chậm trong mát và bung đẹp nhất ở khoảng 18-22 độ C.
Một bình thược dược cắm đúng cách có thể đẹp từ năm đến bảy ngày. Đến ngày cuối, khi cánh ngoài bắt đầu rụng, đừng vội bỏ — đó là lúc loài hoa này đẹp một kiểu khác. Cánh rụng quanh chân bình, bông còn lại thưa hơn, dáng cuống lộ ra. Người Nhật gọi khoảnh khắc ấy là "hana no nagori" — dư hương của hoa. Cái đẹp của sự sắp tàn mà chưa tàn hẳn.
Lời cuối từ một người cắm hoa
Có lần một cô khách hỏi tôi: "Em ơi, sao chị thấy thược dược buồn buồn?" Tôi nghĩ một lúc rồi trả lời, có lẽ vì nó là loài hoa biết mình không phải nhân vật chính. Mẫu đơn nở rồi đi, đào nở rồi đi, ai cũng nhớ. Thược dược ở lại lâu hơn, lặng lẽ hơn, và chính sự ở lại ấy mang một sắc thái mà người Á Đông đã đặt tên từ rất sớm: lòng biết ơn.
Có lẽ đó là lý do ngôn ngữ hoa thược dược không bao giờ cũ. Trong một thời đại nơi mọi thứ đều đòi hỏi sự rực rỡ tức thì, một loài hoa biết cúi đầu nhẹ, biết đứng thẳng cuống dài, biết nở chậm rãi qua bảy ngày — vẫn còn nguyên giá trị của nó.
Và mỗi mùa đông, khi gánh hàng đầu tiên về tới xưởng, tôi vẫn lặng người vài giây trước khi bắt tay vào cắt tỉa. Như gặp lại một người bạn cũ, người không nói nhiều, nhưng nhớ rất kỹ mình là ai.
