Bossa nova trong quán cafe: tại sao thể loại Brazil hợp gu người Việt

Một chiều Hà Nội và tiếng guitar Brazil vọng ra từ quán cafe

Có một buổi chiều tháng Mười, tôi ngồi ở một quán cafe nhỏ trên phố Triệu Việt Vương. Mưa không to, chỉ đủ để mặt đường loang loáng và làm chậm lại nhịp xe ngoài kia. Quán mở một bản nhạc mà tôi đã nghe đâu đó rất nhiều lần nhưng chưa bao giờ chịu tìm tên - tiếng guitar gảy nhẹ, một giọng nữ hát tiếng Bồ Đào Nha ngái ngủ, và đâu đó là tiếng kèn saxophone lười biếng. Tôi mở Shazam. The Girl from Ipanema - Stan Getz và Astrud Gilberto, thu năm 1964.

Đó là lần đầu tiên tôi để ý một cách nghiêm túc đến bossa nova nhạc cafe, dù trước đó tai tôi đã nghe nó hàng trăm lần ở The Coffee House, ở những quán indie quanh hồ Tây, hay trong các playlist YouTube tự động chạy lúc làm việc. Càng nghe, tôi càng nhận ra một điều thú vị: thể loại sinh ra ở bãi biển Rio cách Việt Nam nửa vòng Trái Đất lại hợp với gu người Việt một cách kỳ lạ. Nó không gào lên, không kéo bạn vào drama, không bắt bạn phải hiểu lyrics. Nó chỉ ngồi đó, bên cạnh tách cafe của bạn, như một người bạn cũ không cần nói nhiều.

Bossa nova là gì - phiên bản ngắn gọn không dài dòng

Bossa nova ra đời cuối thập niên 1950 ở Rio de Janeiro, là sự pha trộn giữa samba truyền thống của Brazil và cool jazz của Mỹ. "Bossa nova" dịch nôm na là "trào lưu mới" - và nó đúng là một cuộc cách mạng nhẹ nhàng. Khi samba cũ ồn ã với trống và đám đông carnival, bossa nova thì thầm trong các phòng khách tầng lớp trung lưu ở Ipanema, Copacabana.

Ba cái tên không thể không nhắc:

• Antonio Carlos Jobim - người sáng tác, ông tổ tinh thần của thể loại. Garota de Ipanema, Desafinado, Corcovado, Wave, Águas de Março - hầu hết những bài bossa nova bạn nghe ở quán cafe đều có chữ ký của ông.
• João Gilberto - người hát và chơi guitar, định hình cách gảy guitar "violão gago" đặc trưng: ngón cái đánh bass, các ngón còn lại gảy hợp âm lệch nhịp.
• Stan Getz - nghệ sĩ saxophone người Mỹ. Album Getz/Gilberto năm 1964 là cú nổ đưa bossa nova ra thế giới, đoạt 4 Grammy và bán hàng triệu bản.

Bí mật nằm ở nhịp 2/4 - nhịp đi bộ ven hồ

Nếu bạn từng học nhạc một chút, sẽ biết hầu hết nhạc pop chạy nhịp 4/4 - tức bốn phách trong một ô nhịp, kick drum thường rơi vào phách 1 và 3. Bossa nova chạy nhịp 2/4, chỉ hai phách, nhưng cái hay là cách gảy guitar và cách hát lại không bám sát phách. Nó lệch đi một chút, gọi là syncopation. Cảm giác như có người đang đi bộ chậm rãi nhưng thi thoảng lại bước hụt một nhịp - đủ để bạn chú ý mà không đủ để bạn mệt.

Tôi hay so sánh: nhịp EDM là chạy bộ buổi sáng quanh hồ Bảy Mẫu, nhịp ballad V-Pop là đi bộ với người yêu cũ ở hồ Gươm, còn nhịp bossa nova là đi dạo một mình ven hồ Trúc Bạch lúc 5 giờ chiều tháng Ba - không vội, không buồn, chỉ là tồn tại. Đó là nhịp mà não bộ người Việt - vốn lớn lên với khí hậu nhiệt đới uể oải và văn hóa cafe vỉa hè - đón nhận rất tự nhiên.

Vì sao bossa nova hợp gu người Việt

1. Cường độ cảm xúc vừa đủ - không drama, không ồn

Người Việt, đặc biệt dân văn phòng đô thị, đã có quá đủ tiếng ồn rồi - còi xe, deadline, nhóm chat công ty 200 tin một ngày. Vào quán cafe để trốn. Và bạn không muốn trốn vào một bản US-UK đang gào về chia tay, cũng không muốn nghe một bản indie Việt như Vũ. hay Ngọt khiến bạn phải đọc lyrics. Bossa nova giải quyết bài toán đó: nó có giai điệu đẹp, có cảm xúc, nhưng không đòi hỏi bạn phải tham gia.

2. Lyrics tiếng Bồ Đào Nha - rào cản ngôn ngữ là điểm cộng

Nghe có vẻ ngược đời, nhưng việc không hiểu lyrics lại là lợi thế. Khi bạn nghe Vũ. hát "Lạ lùng", não bạn tự động xử lý câu chữ, kéo theo ký ức và cảm xúc. Còn nghe Astrud Gilberto thì thầm tiếng Bồ Đào Nha, giọng cô ấy trở thành một nhạc cụ, không phải câu chuyện. Bạn có thể vừa nghe vừa đọc sách, vừa làm slide, vừa pha cafe - tai và não không xung đột.

3. Văn hóa cafe Việt vốn đã chậm

Khác với Starbucks Mỹ - nơi người ta gọi đồ rồi chạy đi, cafe Việt là nơi để ngồi. Ngồi cả buổi sáng, ngồi đến chiều, ngồi làm việc, ngồi tán phét, ngồi không làm gì. Nhịp 2/4 lười biếng ăn khớp hoàn hảo với cái tốc độ đó. Bạn để ý không, các chuỗi như The Coffee House, Phúc Long, hoặc các quán indie ở Đà Lạt, Hội An đều có dòng nhạc Brazil này trong playlist nền - không phải ngẫu nhiên.

4. Sự gần gũi với nhạc Trịnh và acoustic Việt

Đây là quan sát cá nhân: bossa nova và nhạc Trịnh Công Sơn có cùng một cốt - giai điệu đơn giản, hòa âm phức tạp ngấm ngầm, hát như nói. Khi bạn nghe João Gilberto hát Chega de Saudade và Trịnh hát "Diễm xưa", hai người đàn ông ở hai châu lục đang làm cùng một việc: nói chuyện với chính mình bằng giai điệu. Người Việt nghe acoustic của Vũ Cát Tường, Trang, Thái Đinh, Lê Cát Trọng Lý đã quen với cách hát thầm - thể loại Brazil này chỉ là phiên bản tiếng Bồ.

Năm bài để bắt đầu - chọn lọc cá nhân

Nếu bạn chưa biết bắt đầu từ đâu, đây là playlist tôi hay mở khi cần tập trung viết bài hoặc khi quán cafe quen đóng cửa và phải làm việc ở nhà:

• The Girl from Ipanema - Stan Getz và Astrud Gilberto. Bài "vỡ lòng", nghe ít nhất một lần trong đời.
• Corcovado (Quiet Nights of Quiet Stars) - Antonio Carlos Jobim. Giai điệu tan chảy, hợp lúc mưa.
• Wave - Antonio Carlos Jobim phiên bản instrumental. Không có giọng hát, chỉ piano và dàn dây. Hoàn hảo để làm việc.
• Águas de Março - Jobim và Elis Regina song ca. Hai giọng đan vào nhau như nước chảy.
• Desafinado - João Gilberto bản gốc 1959. Đây là bài "khai sinh" thể loại - nghe để biết khởi đầu nó như thế nào.

Sau khi nghe quen, có thể nghe thêm Sergio Mendes (kiểu pop hơn), Bebel Gilberto (con gái João, hiện đại hóa thể loại), hoặc Eliane Elias (pianist Brazil đang sống ở Mỹ). Bạn có thể tìm các playlist liên quan ở trang Wici music để khám phá thêm.

Cách thưởng thức đúng "mood"

Mở qua YouTube, không cần audiophile

Nói thật, tôi nghe qua YouTube trên laptop là chủ yếu. Có vài kênh tôi đã subscribe lâu: "Cafe Music BGM channel" (Nhật, nhưng làm nhạc Brazil rất chuẩn), "Bossa Nova Covers" (chuyên cover các hit US-UK theo phong cách này - nghe để giải trí), và các live session của Diana Panton. Không cần tai nghe xịn, không cần FLAC. Dòng nhạc này vốn được thiết kế để nghe ở loa nhỏ phòng khách Rio thập niên 60, nó chịu được chất lượng âm thanh trung bình.

Kết hợp với đồ uống và ánh sáng

Hợp nhất với cafe đen đá, bạc xỉu, hoặc trà ô long nóng. Không hợp với trà sữa trân châu hoặc nước ép detox. Về ánh sáng: ánh vàng ấm, không phải đèn trắng văn phòng. Nếu bạn làm việc tại nhà và muốn tạo không gian như quán cafe, mua một cái đèn để bàn ánh vàng 2700K, mở nhạc ở volume khoảng 30%, đặt cốc cafe bên trái laptop - vậy là xong.

Thời điểm trong ngày

Quan sát cá nhân: hợp nhất từ 9 giờ sáng đến 11 giờ trưa (lúc làm việc tập trung) và 3 giờ chiều đến 5 giờ chiều (lúc não bắt đầu mỏi và cần nhạc nền dịu). Buổi tối thì lofi hoặc ambient hợp hơn - bossa nova quá tỉnh táo cho 10 giờ đêm. Đây là kinh nghiệm sau vài năm thử-sai với playlist riêng.

Giao thoa với làn sóng indie Việt

Có. Để ý sẽ thấy một số nghệ sĩ Việt trẻ đang lén lút mượn DNA Brazil. Mỹ Anh trong một số bản như "Got You" có cách gảy guitar và phối bè rất Rio. Vũ. ở một vài đoạn intro cũng mượn nhịp lệch. Tiên Tiên, Thinh Suy đôi khi flirt với bossa rhythm trong các bản acoustic. Còn ở mảng cover, không thiếu bạn trẻ Hà Nội cover "Có chàng trai viết lên cây" hay "Em của ngày hôm qua" theo nhịp này - và nghe khá ổn.

Điều này cho thấy đây không phải hiện vật bảo tàng. Nó là một cách tiếp cận giai điệu - chậm, lệch, kín đáo - và cách tiếp cận đó vẫn sống. Nếu bạn muốn nghe thêm các bản mix Việt - Brazil, thử tìm kiếm với từ khóa "bossa" trên trang tìm kiếm Wici music để xem có gì hợp tai.

Khi nào không nên mở

Để công bằng: thể loại này không phải chìa khóa vạn năng. Đừng mở khi:

• Đang ăn lẩu với đám bạn - sẽ chìm nghỉm.
• Đang chạy bộ - nhịp quá chậm, sẽ chùng chân.
• Đang dọn nhà - cần BPM cao hơn, mở K-pop của NewJeans hoặc IVE đi.
• Đang thất tình giai đoạn cấp tính - giai điệu quá đẹp, sẽ làm bạn khóc nhiều hơn. Lúc đó nghe ballad cho khóc dứt điểm.

Một lời sau cùng cho buổi chiều của bạn

Đây là nhạc của người không vội. Của những buổi chiều có nắng nhẹ, của những cốc cafe nguội bớt một nửa, của lúc bạn chưa biết viết câu tiếp theo nhưng không thấy sốt ruột. Trong một thành phố như Hà Nội hay Sài Gòn - nơi mọi thứ đang nhanh hơn mức cần thiết - một bản Jobim trong tai có thể là cách tử tế nhất bạn đối xử với chính mình hôm nay.

Mở Wici music, gõ "bossa nova", để Stan Getz làm phần còn lại. Tách cafe của bạn đang nguội kìa.