Câu chuyện đằng sau Có Chàng Trai Viết Lên Cây: Phan Mạnh Quỳnh và ký ức

Một bài hát nhỏ giữ lại cả một thế hệ

Có những tối Hà Nội cuối thu, gió về sớm hơn dự báo, tôi mở YouTube lên và để autoplay tự chạy. Thường thì sau vài bản lofi của j^p^n hay một track acoustic của Vũ., thuật toán sẽ ném cho tôi một bản cover guitar mộc của Có Chàng Trai Viết Lên Cây. Và lần nào cũng vậy, tôi lại ngồi yên hết bài, dù đã nghe đến mức thuộc cả tiếng lấy hơi của Phan Mạnh Quỳnh ở câu thứ tư.

Để hiểu vì sao một ca khúc gần như không có cao trào, không có hook bắt tai theo chuẩn V-Pop hiện đại, lại có thể neo chặt vào tâm trí cả một thế hệ 9x, có lẽ phải lần ngược về câu chuyện Có Chàng Trai Viết Lên Cây – từ cái sân trường tỉnh lẻ của Phan Mạnh Quỳnh cho đến cái cách anh viết nhạc bằng ký ức, chứ không phải bằng công thức.

Phan Mạnh Quỳnh và thói quen viết nhạc từ ký ức

Phan Mạnh Quỳnh sinh năm 1990, người Nghệ An, lớn lên ở một vùng quê mà tuổi thơ vẫn còn ruộng, còn sông, còn những cây phượng già có khắc tên. Trước khi nổi tiếng với Vợ Người Ta hay nhạc phim Mắt Biếc, anh đã có một quãng dài làm nhạc sĩ "vô danh" – sáng tác cho người khác hát, đi diễn phòng trà, sống bằng những bản demo gửi đi rồi chờ.

Điều đặc biệt ở Quỳnh là anh gần như không viết về những thứ chưa từng xảy ra với mình. Trong nhiều buổi trò chuyện, anh thừa nhận hay "đào" lại những kỷ niệm cũ – một mối tình thuở học trò, một buổi chiều tan học, một cái tên con gái mà giờ chỉ còn nhớ chữ cái đầu. Có Chàng Trai Viết Lên Cây ra đời từ chính cái mạch ngầm đó.

Hoàn cảnh sáng tác: một câu chuyện có thật, được phóng tác

Theo những gì Phan Mạnh Quỳnh từng chia sẻ trên các chương trình âm nhạc, ca khúc được hoàn thiện vào khoảng 2014-2015, trong giai đoạn anh đang dần được biết tới nhưng còn rất chật vật. Ý tưởng ban đầu đến từ hình ảnh rất quen với học sinh tỉnh: những cái tên khắc lên thân cây bằng compa, bằng dao rọc giấy, bằng nắp bút bi mài nhọn.

Anh kể, mình từng chứng kiến một cậu bạn cùng lớp khắc tên một cô gái lên cây bàng sân trường. Vài năm sau quay lại, cây bàng vẫn còn, vết khắc vẫn còn, nhưng hai con người ấy đã đi về hai phía khác nhau. Cái khoảnh khắc đứng nhìn vết sẹo cũ trên thân cây ấy chính là hạt mầm của bài hát.

Phân tích lời bài hát: tại sao nó "đau" mà không bi lụy

Nghe kỹ lời Có Chàng Trai Viết Lên Cây, sẽ thấy một thứ rất hiếm trong nhạc Việt cùng thời: không có động từ mạnh, không có "chết đi sống lại", không có "tan nát con tim". Quỳnh viết bằng danh từ và hình ảnh.

Ngôn ngữ của vật thể, không phải của cảm xúc

"Cây", "khắc tên", "lá rơi", "sân trường", "mùa hè" – toàn là những thứ có thể chạm vào được. Đây là kỹ thuật mà các nhạc sĩ indie như Ngọt hay Cá Hồi Hoang sau này cũng hay dùng: thay vì nói "tôi buồn", họ tả cái cảnh khiến người nghe tự thấy buồn. Trong sáng tác chuyên nghiệp, người ta gọi đây là show, don't tell.

Bạn để ý mà xem, câu "có chàng trai viết lên cây, lời yêu thương cô gái" thực ra rất trung tính – nó chỉ kể. Nhưng vì cái nền giai điệu được giữ ở quãng trầm, phối khí mộc với guitar và một chút piano điểm xuyết, người nghe tự động lấp vào đó cảm xúc của riêng mình. Đó là lý do mười người nghe có thể nhớ về mười câu chuyện khác nhau.

Cấu trúc tự sự kiểu "phim ngắn"

Bài hát chia rõ ba lớp thời gian: lúc khắc tên (hiện tại của câu chuyện), lúc cô gái rời đi (quá khứ tiếp diễn), và lúc người kể quay lại nhìn vết khắc (hiện tại của người hát). Phan Mạnh Quỳnh viết nhạc kiểu này khá nhiều – sau này Có Hẹn Với Thanh Xuân hay phần lời Hồng Nhan anh viết cho phim Mắt Biếc đều có cấu trúc tương tự. Có thể nói anh là một trong số ít nhạc sĩ V-Pop viết nhạc bằng tư duy biên kịch.

Nếu bạn muốn nghe lại và so sánh, mục tìm kiếm trên Wici Music có sẵn nhiều bản cover acoustic lẫn lofi remix của ca khúc này – mỗi phiên bản đẩy bài hát đi một hướng rất khác.

Vì sao bài hát gắn chặt với thế hệ 9x

Tôi có một người chị họ sinh năm 1992, làm marketing ở một agency Cầu Giấy. Lần nào tụ tập karaoke chị cũng chốt bằng bài này, dù chị không hát hay. Hỏi sao, chị bảo: "Nghe nó là nhớ cái sân trường cấp ba ở Hà Tĩnh, nhớ thằng bạn ngồi bàn dưới hay mượn vở Toán." Tôi nghĩ đó là câu trả lời chung của rất nhiều người.

Một thế hệ chuyển giao analog – digital

9x đời giữa và cuối là thế hệ cuối cùng còn viết thư tay, còn khắc tên lên bàn học, nhưng cũng là thế hệ đầu tiên dùng Yahoo!360, Zing Me, rồi Facebook. Họ có cả ký ức vật lý lẫn ký ức số. Câu chuyện Có Chàng Trai Viết Lên Cây chạm đúng vào phần ký ức vật lý đang dần biến mất – cái thời mà muốn nhớ một người, người ta phải để lại dấu vết ở đâu đó ngoài đời, chứ không phải lưu vào một thư mục ảnh trên iCloud.

Sự trùng khớp với làn sóng indie 2015-2018

Bài hát ra đời đúng thời điểm V-Pop bắt đầu mở cửa cho indie. Vũ. phát hành Lạ Lùng, Ngọt ra Ng-bthg, Đen Vâu lên dần với Đưa Nhau Đi Trốn. Người nghe Việt, đặc biệt là sinh viên thành thị, bắt đầu chán những bản ballad công thức và tìm về những gì mộc mạc hơn. Phan Mạnh Quỳnh, vốn không phải indie thuần, lại có một bản nhạc đủ mộc để được đón nhận trong làn sóng đó.

Nếu bạn đang xây một playlist cho buổi cà phê mưa Hà Nội, tôi gợi ý xếp bài này cạnh Có Em Chờ (Min ft. Mr. A), Anh Nhà Ở Đâu Thế phiên bản acoustic, và một chút Cherry Wine của Hozier cho phần US-UK. Cùng một mood "ký ức – tiếc nuối – nhưng không gào thét". Bạn có thể tham khảo thêm các playlist tương tự ở chuyên mục Wici Music.

Những phiên bản đáng nghe và cách thưởng thức

Sau hơn mười năm, bài hát đã có vô số bản cover. Mỗi bản nói một điều khác nhau về chính nó.

• Bản gốc Phan Mạnh Quỳnh: giữ chất giọng hơi khàn, lấy hơi không quá kỹ – nghe như một người đang kể chuyện thật, không phải đang hát.
• Bản Bùi Anh Tuấn: nhiều kỹ thuật hơn, cao trào rõ hơn, hợp với ai thích kiểu trình diễn ballad chuẩn mực.
• Các bản lofi remix trên YouTube: thường hạ tone, kéo dài intro, hợp để bật khi học bài hoặc viết lách lúc khuya. Tôi hay dùng bản này khi ngồi quán cà phê ở Triệu Việt Vương sau 10 giờ tối.
• Bản piano solo: nghe lúc trời mưa, không lời, chỉ giai điệu – lúc này mới thấy phần melody của Quỳnh thực ra rất gọn, gần như không có nốt thừa.

Một mẹo nghe nhỏ

Thử nghe bài này hai lần liên tiếp: lần đầu tập trung vào lời, lần hai chỉ nghe phần đệm guitar. Bạn sẽ nhận ra phần guitar gần như không thay đổi vòng hợp âm trong suốt bài – chính sự đơn điệu có chủ ý ấy là thứ giữ cho cảm xúc người nghe không bị giật cục. Đây là kỹ thuật phối khí mà các nghệ sĩ folk như Sufjan Stevens hay Ben Howard cũng rất hay dùng.

Bài học cho người viết nhạc và người yêu nhạc

Với người đang tập viết nhạc, câu chuyện Có Chàng Trai Viết Lên Cây là một case study đáng giá hơn rất nhiều khóa học songwriting online. Vài điều có thể rút ra:

• Đừng cố viết về một cảm xúc trừu tượng. Hãy chọn một vật thể cụ thể và để cảm xúc bám vào đó.
• Giai điệu không cần phức tạp. Một vòng hợp âm bốn nốt, nếu đặt đúng lời, vẫn có thể sống mười năm.
• Viết từ ký ức thật của mình. Khán giả Việt cực kỳ tinh – họ phân biệt được đâu là cảm xúc thật, đâu là cảm xúc dựng.
• Cấu trúc tự sự ba lớp thời gian (trước – trong – sau) gần như luôn hiệu quả với ballad Việt.

Còn với người chỉ đơn giản là yêu nhạc, có lẽ điều đẹp nhất của bài hát này là nó cho phép mỗi người mang về một câu chuyện của riêng mình. Bạn không cần phải từng khắc tên ai lên cây bàng. Bạn chỉ cần từng có một người, ở một nơi, vào một mùa, mà giờ nghĩ lại vẫn thấy hơi nhói.

Đêm nay nếu Hà Nội lại trở gió, thử mở lại bài này một lần nữa. Không phải để buồn. Mà để biết rằng có những thứ tưởng đã quên, thực ra vẫn còn ở đó – y như vết khắc trên thân cây, mờ đi nhưng chưa bao giờ biến mất. Và đó, có lẽ, là toàn bộ lý do Phan Mạnh Quỳnh viết bài này.